Eerste Wereldoorlog
zondag 28 juni 1914
De aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog was de moord op Franz Ferdinand (neef en troonopvolger van de Oostenrijk-Hongaarse keizer Franz Joseph) en zijn vrouw, op zondag 28 juni 1914. De moord werd gepleegd door leden van de Zwarte Hand, die hoopten hiermee opstand van de Serviërs in Bosnië-Herzegovina uit te lokken.
Aan het begin van de 20e eeuw was Europa verdeeld in twee vijandige blokken: de Driebond (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië) en de Triple Entente (Rusland, Frankrijk, Groot-Brittannië).
Keizer Franz Joseph zag de moord op zijn neef als een goede aanleiding om Servië zwaar te straffen. Hij realiseerde zich echter, dat Rusland een bondgenoot was van Servië. Daarom zond hij een brief naar zijn bondgenoot, de Duitse keizer (Wilhelm II), waarin hij om steun vroeg. Duitsland steunde, en rekende erop dat Rusland niet werkelijk Servië zou helpen, omdat de Russen dan met Duitsland in aanvaring zouden komen.
23 juli 1914: Oostenrijk-Hongarije zond een ultimatum met harde eisen aan Servië. (= Diplomatiek middel waarbij de ene partij eisen stelt aan de ander, zonder dat onderhandelingen mogelijk zijn. Verwerping van het ultimatum betekent oorlog). Servië verwierp dit ultimatum deels, omdat het verwachtte gesteund te worden door Rusland.
28 juli 1914: Oostenrijk-Hongarije verklaarde de oorlog aan Servië. Tot dan toe leek het op het zoveelste Balkan-conflict, maar dit maal breidde de oorlog zich razendsnel uit:
Rusland wilde Servië niet in de steek laten en een politieke nederlaag op de Balkan te incasseren, want hierdoor zou het prestige en invloed verliezen.
29 juli 1914: Oostenrijk-Hongaars leger bombardeerde Servische hoofdstad Belgrado, Russen begonnen met gedeeltelijke mobilisatie, net als de Duitsers.
1 augustus 1914: Duitsland verklaart de oorlog aan Rusland.
6 – 9 september 1914: de slag aan de Marne. Hierna moesten de Duitsers zich terugtrekken. Het Von Schlieffenplan was mislukt en Duitsland was gedongen een tweefrontenoorlog te vechten; in België tegen de Engelsen en de Fransen, en in het oosten tegen de Russen.
Na de slag bij de Marne groeven beide partijen zich in, over een lengte van 700 km (van de Zwitserse grens tot de Vlaamse Noordzeekust). Honderdduizenden soldaten sneuvelden in de veldslagen die volgden, terwijl de terreinwinst soms enkele honderden meters bedroeg. Er waren weliswaar nieuwe wapens (vliegtuigen, vlammenwerpers, tanks, gifgas) maar deze brachten geen beslissend voordeel.
Het Russische leger was erg slecht uitgerust en leed enorme verliezen, waardoor ze steeds meer naar het oosten werden teruggedreven.
Aanvankelijk leden de Geallieerden veel nederlagen op de Balkan.
1915: Servië bezet door Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Bulgarije, gevechten aan de Italiaanse grens.
1916: Roemenië verslagen.
De Britten legden een blokkade aan op de Noordzee, waardoor Duitsland op lange termijn een tekort aan grondstoffen en voedsel kreeg. Duitsland reageerde met duikboten. Deze troffen de Britten, maar ook neutrale schepen werden getorpedeerd. Zo ook een passagiersschip waarop Amerikaanse burgers aanwezig waren. Dit was voor de VS een van de redenen om Duitsland de oorlog te verklaren.
Totale oorlog
De Eerste Wereldoorlog was een totale oorlog. In een totale oorlog is de hele samenleving gericht op de oorlog, iedereen leeft en streeft ernaar de oorlog te winnen. Het thuisfront was in de Eerste Wereldoorlog even belangrijk als het echte front.
De uitgaven van de staten stegen, belastingen werden verhoogd en al het geld dat normaal ten goede kwam aan bijvoorbeeld onderwijs werd gebruikt voor nieuwe wapens en kleding voor de soltaten.
In april 1917 verklaarde Amerika de oorlog aan Duitsland. In juli 1918 begonnen de Geallieerden, gesteund door een miljoen Amerikaanse soldaten, een tegenoffensief waarbij ze het Duitse leger terugdrongen.
Op 29 oktober 1918 ontstond op de Duitse vloot muiterij. Net als in Rusland werden overal arbeiders- en soldatenraden opgericht. Op 9 november deed keizer Wilhelm II troonafstand, een dag later vluchtte hij naar Nederland. In Berlijn werd de republiek uitgeroepen en op 11 november tekende Duitsland een wapenstilstand, waarna het Duitse leger zich tot achter de Rijn terugrok en enorme hoeveelheden oorlogsmateriaal inleverde. De Duitse vloot werd naar Groot-Brittannië gebracht. Op 30 oktober 1918 sloot het Turkse Rijk een wapenstilstand. In dezelfde tijd riepen Tsjechië, Joegoslavie en Hongarije de onafhankelijkheid uit. Oostenrijk-Hongarije viel uiteen, Oostenrijk accepteerde enkele dagen later een wapenstilstand. Op 11 november deed de Habsburgse keizer troonafstand.
Podcasts
June 9th 2005
Gratis podcasts over de Eerste Wereldoorlog
Tom Tacken, journalist, verhaalt over de Eerste Wereldoorlog. Beluister de gratis mp3-berichten op www.veertienachttien.nl